Heroic Battle

Հերո Բ. բաժին

Ի տես այս ռմբակոծումներուն ժողովուրդին խանդավառութեան չափ ու սահման չկար: Տէր Աբրահամ քահանան այդ պահուն իր համագիւղացի քանի մը աչքառու անձերուն հետ՝ բարձր բլուրի մը վրայէն կը դիտէր ոգեւորիչ տեսարանը:

Գաբիթէն Պրիսոնի Կիւշէն մարտանաւը եւ այլ զրահաւորներ գրեթէ ամէն օր կը յայտնուէին Մուսա Լերան դիմաց:

Մեծ ուրախութեան հետ մեծ մտահոգութիւն մը դեռ կը ճնշէր հոգիներուն վրայ: Թշնամին արագ եւ մեծ շարժումներ կը կատարէր ՝ վերջին վճռական հարուածը տալու համար: Եւ յիրաւի, Սեպտեմոեր 7-ին յարձակում մը կը սկսի շէյխ Օրտուի ուղղութեամբ: Պէտք է տեսնել մեր տղոց ինքնավստահ եւ խանդավառ կռիւը, որ տեւեց մինչեւ երեկոյ: Կիւշէն յածանաւը ծովեզերքին շատ մօտիկ խարսխած կը հետեւէր կռուի ընթացքին: Անոր ներկայութիւնը մեծապէս կը բարձրացնէր մեր մարտիկներուն կորովը, եւ կը զօրացնէր կռուելու թափը:

Այնպէս որ երեկոյեան թշնամին լերան բարձունքներէն վար կը շպրտուէր: Թշնամիին կորուստները շատ էին, իսկ մեր կողմէն ոչ մէկ վիրաւոր:

Պատերազմի ատեն վրայ հասաւ նաեւ Ժանտարգ յածանաւը, որուն մէջ կը գտնուէր ֆրանսացի Դեր. Ծովակալ Տարթիժ Տիւ Ֆուռնէն: Վեր. Տիգրան Անդրէասեանի գլխաւորութեամբ յանձնախումբ մը կը ներկայանայ ծովակալին՝ Ժանտարգի վրայ: Բացատրութիւններ կը տրուին իրեն թուրքիոյ հայաջինջ քաղաքականութեան մասին, որուն հետեւանքն էր Մուսա Լերան գոյամարտը: Գոհացուցիչ բացատրութիւններ կը տրուին նաեւ մղուած ճակատամարտերու, պարէնաւորման, ժողովուրդի բարոյական կորովի, զէնքի ու զինամթերքի մասին: Ծովակալը կը թելադրէր անմիջապէս ժողովուրդին թիւը ճշդել, եւ յանձնել գաբիթէն Պրիսոնին:

Յանձնախումբը փափաք կը յայտնէ կռիւը շարունակել, խնդրելով որ ծերերը, կիները եւ երեխաները ապահով վայր մը փոխադրուին եւ զէնք ու զինամթերք, պարէն եւ զինուորական օգնութիւն տրամադրուի մարտիկներուն: Ծովակալ Տիւ Ֆուռնէ հիացած կը դիտէր իր դիմաց կեցող լեռնական այս պարզ բայց քաջարի մարտիկները: Փրկութեան ապահովութիւն ստանալով՝ յանձնախումբը հրաժեշտ կ՛առնէ Ծովակալ՝ Տիւ Ֆուռնէէն:

Այդ օրերուն յաջորդաբար երեք նամակներ կը հասնէին Տամլաճըգ, ստորագրուած մեր ժողովուրդին մօտէն ծանօթ տոքթ. Բենիամին Գայըքճեանի եւ թրքական բանակի հազարապետ՝ Րիֆաթի կողմէ: Առաջինը իբրեւ թէ սրտցաւօրէն կը խրատէր լեռնէն իջնել եւ յանձնուիլ թուրք հայրախնամ կառավարութեան՝ ապաւինելով անոր ներողամտութեան: Իսկ երկրորդով՝ հազարապետ Րիֆաթ կը թելադրէր անձնատուութիւն, այլապէս ամէն ինչ պատրաստ էր մեզի փճացնելու համար: Դեռ այս նամակներուն մերժողական պատասխանը չպատրաստուած՝ թրքական յարձակումը կը սկսի երեք ճակատներէ միասնաբար: Յարձակողներէն երեք քառորդը ժողովրդային խուժան էր: Ահա թէ ինչու այս ճակատամարտը հարսանեկան խրախճանքի պէս կը թուի մեր տղոց: Մէկը կ՛երգէր միւսը կը հայհոյէր, ուրիշ մը գոռ ձայնով հեգնական արտայայտութիւններ կ՛ունենար: Թշնամիին դիմադրութիւնը այս անգամ երկար չի տեւէր. Միայն 7 ժամ: Խուժանը իրապէս խուժանային վիճակի կը մատնուի:

Այդ օրերուն երկու նահատակ ունեցանք, մէկը ծանրօրէն վիրաւոր՝ մահացաւ նաւուն վրայ:

Սեպտեմբեր 5-էն սկսեալ, գրեթէ ամէն առաւօտ, Կիւշէն զրահաւորը, յաճախ ընկերակցութեամբ ուրիշ զրահաւորի մը, մեր դիմաց կը յայտնուէր, կարծես ըսելու համար՝ «մենք հոս ենք, մի՛ վախնաք»:

Չորրորդ եւ վերջին ճակատամարտէն յետոյ, Տէզէքս եւ Կիւշէն մարտանաւերը նորէն խարսխեցին մեր դիմաց: Շոգեմակոյկներով կապ հաստատեցին մեր պահակներուն հետ: Երբ իմացան վերջին փարահեղ յաղթանակին մասին, իրենց խնդակցութիւնը յայտնելով ըսին, «հիմա կարգը մերն է, բարձրացէք բլուրներուն գագաթը եւ դիտեցէք պարզուող տեսարանը»:

Այս լուրը իմանալով, բոլորը, անօրինակ խանդավառութեամբ կը դիմեն լեռնագագաթները: Երկու մարտանաւերը դանդաղօրէն կը յառաջանան դէպի հարաւ. կանգ կ՛առնեն Լեւշիէի դիմաց: Կը ցնցուի առաջին մարտանաւը, թնդանօթը կը պայթի. Թանձր մուխ ու փոշի կը բարձրանայ թրքական զօրանոցին մէջ: Կը ցնցուի երկրորդ մարտանաւը, նորէն ծուխ ու փոշի, այս անգամ կառավարչատան վրայ ու այսպէս փոխն ի փոխ կը հարուածուին նաեւ զինուորական այլ համախմբման վայրեր: Ապա վերադարձի ճամբուն վրայ մարտանաւերը պահ մը կը կենան Քէպուսիէի գիւղին դիմաց ու կը սկսին հարուածել հոն գտնուող թրքական զինուորական կեդրոնական վայրերը: Ապա թնդանօթներու թիրախ կը դառնայ Գապագլը թրքական գիւղը, որ այդ օրերուն թրքական զօրանոցի մը վերածուած էր: Լեռը կը թնդար ուրախութեան ու գոռ վրէժի աղաղակներով: Մահուան ճիրաններէն ճողոպրած ժողովուրդի հոգին էր, որ կը պորթկար անհակակշռելի իր զգացումները:

Փրկութեան ժամը հնչած էր: Մունետիկները ժողովուրդին կը հաղորդէին, որ ամէն մարդ Սեպտեմբեր 12-ի առաւօտուն պէտք է ծովեզերք գտնուի: Հինգ ֆրանսական նաւեր խարսխած էին ծովուն բացերը: Այդ առաւօտ պատուաւոր մահուան յանձնառութիւնը ընդունած ժողովուրդ մը վերստին կեանքի պիտի դառնար: Հրաշքը կատարուած էր: Կապոյտ Ծովէն փրկութեան ճամբայ բացուած էր: Ով կրնար չափել այդ պահուն ժողովրդային գրգրուած զգացողութեան խորութիւնը:

Հակառակ ծովուն ալեկոծ ըլլալուն, շոգեմակոյկները իրենց ետեւէն պարզ նաւակներ քարշ տալով, մեծ դժուարութեամբ ժողովուրդը դէպի նաւեր կը փոխադրէին: Փոխադրութիւններու գործողութեան պատասխանատու նշանակուած էր Տէզէքս մարտանաւի հրամանատար՝ Վերկոսէ, օգնական ունենալով հայ ծովասպայ մը՝ Շարլ Տիրան Թէքէեան, որ մեծ ծառայութիւն մատուցեց մեր ժողովուրդին: Այդ օրուան փոխադրուողներուն թիւը 3 հազար պիտի ըլլար , իսկ երկրորդ օրը ժողովուրդին մնացեալ մասը պիտի փոխադրուէր՝ ապա կարգը պիտի գար մարտիկներուն, որոնք մինչ այդ ժողովուրդին հսկող անքուն պահակներն էին:

Նախատեսուած ժամանակին փոխադրութեան փրկարար գործը աւարտած էր: Կրակի տրուած էին ծովեզերքը դիզուած ժողովուրդին գոյքերը եւ գնդացիրի բռնուած էին դեռ ողջ մնացած կենդանիները, որ թշնամին չկարենայ տիրանալ անոնց:

Ժողովուրդը, նաւերուն վրայէն, հրաժեշտի վերջին աչք մը կը նետէ ամայացած ու տխրօրէն մշուշուած սիրելի լերան վրայ: Նաւերը կը շարժին: Հոգիները յուզումէն կը կծկուին ու կը պորթկան:

-Մնաս Բարով Հայ Լեռ, Հայու Լեռ...

1915-ի Մուսա-Լերան Հերոսամարտի Նահատակ Հերոսները

  1. Յակոբ Գարակէօզեան (1880-1915)
  2. Յովհաննէս Գուճանեան (1874-1915)
  3. Գրիգոր Նգրուրեան (1875-1915)
  4. Ճապրա Խէյօեան (1887-1915)
  5. Սարգիս Շաննագեան (1880-1915)
  6. Պետրոս Փէնէնեան (1855-1915)
  7. Համբարձում Խօշեան (1874-1915)
  8. Գրիգոր Գպուրեան (1854-1915)
  9. Աբրահամ Սէքլէմեան (1893-1915)
  10. Յովհաննէս Լուրջեան (1891-1915)
  11. Միսաք Պայրամեան (1897-1915)
  12. Պետրոս Հաւաթեան (1882-1915)
  13. Սամուէլ Պօյաճեան (1874-1915)
  14. Սամուէլ Մարգարեան (1891-1915)
  15. Պօղոս Անտէքեան (1894-1915)
  16. Յաբեթ Վանայեան (1889-1915)
  17. Պաղտասար Մարտիկեան (1886-1915)
  18. Յակոբ Հաւաբեան (1885-1915)

(Աղբիւր՝ «Մուսա Լերան Պապենական Արձագանգներ» Թ. Հապէշեան)

Latest News

2017-02-21 18:51:06
2017-01-27 15:48:11
2017-01-21 19:01:36
2017-01-16 17:44:03
2017-01-13 18:01:33
2017-01-08 19:15:42
2017-01-06 20:45:50

Mousaler

Mousaler

From Mousaler to anjar, Traditions, Occupations, Lifestyle, Heroic Battle, Dialect.  It is impossible to talk about Anjar and its population without mentioning Mousa Dagh and Mousadaghians...
 

Anjar

Communities

Communities

Orthodox, Catholic, Evangelical Communities The Mousadaghians were mostly Orthodox who had many pastors in their community...

Associations

Associations

ARF, Hamazkayin, Armenian Red Cross, Homentmen, Anjar Black Belt Amity Associations acting in Anjar...

Figures

Figures

Political, Religious, Martyrs, Writers, Artsits, Donors, Scientists, Musicians List of Figures of Anjar.

Library

Tourist Guide

Tourist Guide

Map, Beautiful Scenes, Restaurants...